| In agro dominico | Acta | Protestatio | |
In agro dominico
(traduzione ancora provvisoria)
Iohannes episcopus, servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam.
In agro dominico, cuius dispositione superna licet immeriti sumus custodes et operarii, oportet nos sic vigilanter et prudenter spiritualem exercere culturam, ut, si quando in eo inimicus homo supra semen veritatis zizania seminet, priusquam se in incrementa noxie pullulationis extollant, prefocentur in ortu, ut enecato semine viciorum et spinis errorum evulsis leta seges veritatis catholice coalescat.
Sane dolenter referimus, quod quidam hiis temporibus de partibus Theutonie, Ekardus nomine, doctorque, ut fertur, sacre pagine ac professor ordinis fratrum Predicatorum, plura voluit sapere quam oportuit et non ad sobrietatem neque secundum mensuram fidei, quia a veritate auditum avertens ad fabulas se convertit. Per ilium enim patrem mendacii, qui se frequenter in lucis angelum transfigurat, ut obscuram et tetram caliginem sensuum pro lumine veritatis effundat, homo iste seductus contra lucidissimam veritatem fidei in agro ecclesie spinas et tribulos germinans ac nocivos carduos et venenosos palliuros producere satagens, dogmatizavit multa fidem veram in cordibus multorum obnubilantia, que docuit quammaxime coram vulgo simplici in suis predicationibus, que etiam redegit in scriptis.
Ex inquisitione siquidem contra eum super hiis auctoritate venerabilis fratris nostri Henrici, Coloniensis archiepiscopi, prius facta, et tandem auctoritate nostra in Romana Curia renovata, comperimus, evidenter con stare per confessionem eiusdem Ekardi, quod ipse predicavit, dogmatizavit et scripsit viginti sex articulos, tenorem, qui sequitur, continentes:
A seguito dell’indagine inquisitoriale, già istruita, in proposito contro di lui [Eckhart] per ordine del nostro venerabile fratello Enrico, arcivescovo di Colonia e infine rinnovata per nostro ordinne nella Curia Romana, abbiamo accertato in modo evidente, in forza della confessione dello stesso Eckhart, che egli ha predicato, insegnato e scritto ventisei proposizioni (articoli), nella forma qui di seguito esposta :
Primus articulus
Interrogatus quandoque, quare Deus mundum non prius produxerit, respondit tunc, sicut nunc, quod Deus non potuit primo producere mundum, quia res potest agere, antequam sit unde quamcito Deus fuit, tamcito mundum creavit.
Interrogato una volta per quale ragione Dio non abbia prodotto il mondo prima, rispose allora, come adesso, che Dio non ha potuto produrre il mondo in un tempo precedente, perché una cosa non può agire prima di essere, ragion per cui non appena Dio fu, subito creò il mondo.
Secundus articulus
Item, concedi potest mundum fuisse ab eterno.
Similmente si può ammettere che il mondo sia esistito ab eterno.
Tertius articulus
Item, simul et semel, quando Deus fuit, quando filium sibi coeternum per omnia coequalem Deum genuit, etiam mundum creavit.
Similmente, insieme e una volta per tutte, quando Dio fu, quando Dio generò il Figlio a sé coeterno e uguale in tutto, creò anche il mondo.
Quartus articulus
Item, in omni opere, etiam malo - malo inquam tam pene quam culpe - manifestatur et relucet equaliter gloria Dei.
Similmente, in ogni opera, anche cattiva - cattiva dico tanto per la pena che per la colpa - si manifesta e risplende in ugual modo la gloria di Dio.
Quintus articulus
Item, vituperans quempiam vituperio, ipso peccato vituperii laudat Deum, et quo plus vituperat et gravius peccat, amplius Deum laudat.
Similmente, colui che insulta qualcuno con un insulto, con lo stesso peccato di insulto loda Dio, e quanto più insulta e più gravemente pecca, tanto più loda Dio.
Septimus articulus
Item, quod petens hoc aut hoc malum petit et male, quia negationem boni et negationem Dei petit, et orat Deum sibi negari.
Similmente, colui che chiede questo o quello, chiede il male e in malo modo, perché chiede la negazione del bene e la negazione di Dio, e prega che Dio gli si neghi.
Octavus articulus
Qui non intendunt res nec honores nec utilitarem nec devotionem internam nec sanctitatem nec premium nec regnum celorum, sed omnibus hiis renuntiaverunt, etiam quod suum est, in illis hominibus honoratur Deus.
Coloro che non cercano coscientemente cose, né onori, né utile, né devozione interna, né santità, né premio, né il regno dei cieli, ma a tutto questo hanno rinunciato, e anche a ciò che è loro proprio, in tali uomini Dio trova onore.
Nonus articulus
Ego nuper cogitavi, utrum ego vellem aliquid recipere a Deo vel desiderare. Ego volo de hoc valde bene deliberare, quia ubi ego essem accipiens a Deo, ibi essem ego sub eo vel infra eum, sicut unus famulus vel servus, et ipse sicut dominus in dando; et sic non debemus esse in eterna vita.
Ho pensato ultimamente, se mai io volessi ricevere qualcosa da Dio o desiderare. Io voglio decidere molto bene su questa cosa, perché quando io fossi uno che riceve da Dio, in quel momento io sarei sotto di lui o più in basso di lui, come uno schiavo o un servo, e lui stesso come un padrone nel dare; e così noi non dobbiamo essere nella vita eterna.
Decimus articulus
Nos transformamur totaliter in Deum et convertimur in eum; simili modo, sicut im sacramento panis convertitur in corpus Christi, sic ego convertur in eum, quod ipse operator me suum esse unum, non simile. Per viventem Deum verum est, quod ibi nulla est distinctio.
Noi siamo totalmente trasformati in Dio e siamo in lui mutati; in modo simile, come nel sacramento il pane si tramuta nel corpo di Cristo, così io sono tramutato in lui, poiché lui stesso opera in maniera tale da farmi essere uno con se stesso, non simile. Per Dio vivente è vero che lì non c’è alcuna distinzione.
Undecimus articulus
Quicquid Deus pater dedit filio suo unigenito im humana natura, hoc totum dedit mihi. Hic nihil excipio, nec unionem nec sanctitatem, sed totum dedit mihi sicut sibi.
Tutto ciò che Dio Padre ha dato al suo unigenito Figlio nella natura umana, tutto questo ha dato a me. In questo non escludo nulla, né unione, né santità, ma tutto egli ha dato a me come a sè.
Duodecimus articulus
Quicquid dicit sacra scriptura de Christo, hoc etiam totum verificatur de omni bono et divino homime.
Tutto ciò che la sacra Scrittura dice di Cristo, tutto questo si dimostra vero anche di ogni buono e divino uomo.
Tertiusdecimus articulus
Quicquid proprium est divine nature, hoc totum proprium est homini iusto et divino. Propter hoc iste homo operatur quicquid Deus operatur, et creavit una cum Deo celum et terram, et est generator verbi eterni, et Deus sine tali homine nesciret quicquam facere.
Tutto ciò che è proprio della natura divina, tutto questo è proprio dell’uomo giusto e divino. Per questo motivo, quest’uomo opera tutto ciò che Dio opera, ed egli ha creato una con Dio il cielo e la terra, ed è colui che genera il Verbo eterno, e Dio senza un tale uomo non saprebbe fare nulla.
Quartusdecimus articulus
Bonus homo debet sic conformare voluntatem suam voluntati divine, quod ipse velit quicquid Deus vult. Quia Deus vult aliquo modo me pecasse, nollem ego quod ego peccata non commisissem, et hec est vera penitentia.
L’uomo buono deve conformare la sua volontà alla volontà divina, in modo tale che lui stesso voglia ciò che Dio vuole. Poiché Dio vuole che io in un qualche modo abbia peccato, che io non voglia non commettere peccati, e questa è la vera penitenza.
Quintusdecimus articulus
Si homo commisisset mille peccata mortalia, si talis homo esset recte dispositus, non deberet velle se ea non commisisse.
Se un uomo avesse commesso mille peccati mortali, se un tale uomo fosse rettamente disposto, non dovrebbe volere di non averli commessi.
Sextusdecimus articulus
Deus proprie non precipit actum exteriorem.
Dio non comanda propriamente un atto esteriore.
Decimusseptimus articulus
Actus exterior non est proprie bonus nec divinus, nec operatur ipsum Deus proprie nec parit.
Un atto esteriore non è propriamente né buono né divino, e Dio propriamente non lo compie né lo genera.
Decimusoctavus articulus
Afferamus fructum actuum non exteriorum, qui nos bonos non faciunt, sed actuum interiorum, quos pater in nobis manens facit et operatur.
Noi non portiamo il frutto degli atti esteriori, che non ci rendono buoni, ma degli atti interiori, che il Padre, restando in noi, fa e compie.
Decimusnonus articulus
Deus animas amat, non opus extra.
Dio ama le anime, non le opere esterne.
Vicesimus articulus
Quod bonus homo est unigenitus filius Dei.
L’uomo buono è il Figlio unigenito di Dio .
Vicesimusprimus articulus
Homo nobilis est ille unigenitus filius Dei, quem pater eternaliter genuit.
L’uomo nobile è quel Figlio di Dio unigenito, che il Padre ha generato dall’eternità.
Vicesimussecundus articulus
Pater generat me suum filium et eundem filium. Quicquid Deus operatur, hoc est unum; propter hoc generat ipse me suum filium sine omni distinctione.
II Padre genera me come figlio suo e come il medesimo figlio. Qualsiasi cosa Dio compie, questa è una; per questo egli mi genera come suo figlio senza nessuna distinzione.
Vicesimustertius articulus
Deus est unus omnibus modis et secundum omnem rationem, ita ut in ipso non sit invenire aliquam multitudinem in intellectu vel extra intellectum; qui enim duo videt vel distinctionem videt, Deum non videt. Deus enim unus est extra numerum et supra numerum, nec ponit in unum cum aliquo. Sequitur: Nulla igitur distinctio in ipso Deo esse potest aut intelligi.
Dio è uno, in tutti i modi e secondo ogni punto di vista, di modo che in lui stesso non possa trovare una qualche molteplicità, nell’intelletto o fuori dall’intelletto; colui infatti che vede una dualità o vede una distinzione, non vede Dio. Dio infatti è uno al di fuori della pluralità e al di sopra della pluralità, né si pone in uno [in sè] con altro. Ne consegue: dunque in Dio stesso non può esserci alcuna distinzione nè essere pensata.
Vicesimusquartus articulus
Omnis distinctio est a Deo aliena, neque in natura neque in personis. Probatur: quia natura ipsa est una et hoc unum, et quelibet persona est una et id ipsum unum quod natura.
Ogni distinzione è estranea a Dio, sia nella natura che nelle persone. Lo si dimostra: perché la natura stessa è una e questo uno, e qualsiasi persona è una e questo stesso uno [ossia] natura.
Vicesimusquintus articulus
Cum dicitur: "Symon, diligis me plus hiis?", sensus est, id est, plus quam istos, et bene quidem, sed non perfecte. In primo enim et secundo et plus et minus et gradus est et ordo, in uno autem nec gradus est nec ordo. Qui igitur diligit Deum plus quam proximum, bene quidem, sed nondum perfecte.
Quando viene detto: "Simone, mi ami tu più di costoro?", il senso è questo, "più che loro", è senza dubbio buono, ma non è perfetto. Infatti nel primo e nel secondo, nel più e nel meno, c'é gradualità e ordine, Nell'uno invece non c’è né gradualità né ordine. Colui dunque che ama Dio più di quanto ami il prossimo, fa senza dubbio bene, ma non ancora in modo perfetto.
Vicesimussextus articulus
Omnes creature sunt unum purum nichil. Non dico, quod sint quid modicum vel aliquid, sed quod sint unum purum nihil.
Tutte le creature sono un puro niente. Non dico che sono qualcosa di piccolo o un qualcosa, ma che sono un puro niente.
Objectum preterea extitit dicto Ekardo, quod predicaverat alios duos articulos sub hiis verbis:
Inoltre fu imputato al suddetto Eckhart aver predicato altre due proposizioni (articoli) con queste parole:
Primus articulus
Aliquid est in anima, quod est increatum et increabile; si tota anima esset talis, esset increata et increabilis; et hoc est intellectus.
C’è qualcosa nell’anima di increato e di increabile; se tutta l’anima fosse tale, sarebbe increata e increabile, e questo è l’intelletto.
Secundus articulus
Quod Deus non est bonus neque melior neque optimus; ita male dico, quandocunque voco Deum bonum, ac si ego album vocarem nigrum.
Dio non è buono, né migliore, né ottimo; così sbaglio a dire, ogni qual volta io chiamo Dio buono, come se chiamassi il bianco nero.
Verum nos omnes suprascriptos articulos per multos sacre theologie doctores examinari fecimus, et nos ipsi cum fratribus nostris illos examinavimus diligenter. Et demum, quia tam per relationem doctorum ipsorum quam per examinationem nostram invenimus primos quindecim memoratos articulos et duos etiam alios ultimos tam ex suorum sono verborum quam ex suarum connexione sententiarum errorem seu labem heresis continere, alios vero undecim, quorum primus incipit: "Deus non precipit", et cetera, reperimus nimis male sonare et multum esse temerarios de heresique suspectos, licet cum multis expositionibus et suppletionibus sensum catholicum formare valeant vel habere*: ne articuli huiusmodi seu contenta in eis corda simplicium, apud quos predicati fuerunt, ultra inficere valeant, neve apud illos vel alios quomodolibet invalescant. Nos de dictorum fratrum nostrorum consilio prefatos quindecim primos articulos et duos alios ultimo, tanquam hereticos, dictos vero alios undecim tanquam male sonantes, temerarios et suspectos de heresi, ac nichilominus libros quoslibet seu opuscula eiusdem Ekardi, prefatos articulos seu eorum aliquem continentes, dampnamus et reprobamus expresse. Si qui vero eosdem articulos pertinaciter defendere vel approbare presumpserint, contra illos, qui predictos quindecim articulos et duos alios ultimos seu eorum aliquem sic defenderint aut approbaverint tanquam contra hereticos, adversus vero eos, qui alios dictos undecim articulos, prout sonant verba eorum, defenderint aut approbaverint, velut contra suspectos de heresi procedi volumes et mandamus.
Porro, tam illis, apud quos prefati articuli predicati seu dogmatizati fuerunt, quam quibuslibet aliis ad quorum devenere notitiam, volumus notum esse, quod, prout constat per publicum instrumentum inde confectum, prefatus Ekardus in fine vite sue fidem catholicam profitens** predictos viginti sex articulos, quos se predicasse confessus extitit, necnon quecunmque alia per eum scripta et docta, sive in scolis sive in predicationibus, que possent generare in mentibus fidelium sensum hereticum vel erroneum ac vere fidei inimicum, quantum ad illum sensum revocavit*** ac etiam reprobavit et haberi voluit pro simpliciter et totaliter revocatis, ac si illos et illa singillatim et singulariter revocasset, determinationi apostolice sedis et nostre tam se quam scripta sua et dicta omnia summittendo.
(.....*"Dio non comanda" ecc. ( 16), risuonano in modo troppo equivoco e sono fortemente temerari e sospetti di eresia, anche se con molte chiarificazioni e con molte aggiunte sono in grado di formare o di avere un senso cattolico...
...**.il sunnominato Eckahrt al termine della sua vita, professando la fede cattolica, ..... ***ha ritrattato....)
Datum Avinione, VI. kal. aprilis, pontificatus nostri anno tertiodecimo.
![]()
ACTA
1. Responsio ad articulos primi rotuli
2. Responsio ad articulos de libro 'Benedictus'
3. Responsio ad articulos extractos de responsione ad articulos de libro 'Benedictus'
4. Responsio ad articulos extractos de expositione prima super Genesim
5. Responsio ad articulos extractos de sermonibus
6. Articuli extracti de libro 'Benedictus'
7. Articuli extracti de responsione ad articulos de libro 'Benedictus'
8. Articuli extracti de expositione prima super Genesim
9. Articuli extracti de sermonibus
"Processus Coloniensis II"
Responsio ad articulos secundi rotuli
![]()
Protestatio
(in rosso sono segnate le correzioni apportate dall'estensore sul rigo o nel testo)
In nomine Domini, amen. Noverint universi hoc presens instrumentum publicum visuri et audituri, quod anno nativitatis eiusdem millesimo trecentesimo vicesimo septimo, indictione decima, tertia decima die mensis Februarii, hora circa sextam dicte diei, in presentia mei notarii subscripti et testium infrascriptorum magister Ekardus, doctor sacre theologie, ordinis Predicatorum domus Coloniensis, constitutus ascendebat sedem, super qua in ecclesia fratrum dicti ordinis sermo predicari solet, et ibidem predicavit sermonem populo; et ipso sermone finito idem magister vocavit ad se fratrem Conradum de Halverstat dicti ordinis, mandavit illi, ut cartam, quam in manu sua portabat infrascriptam, nomine suo et pro ipso magistro distincte ad intellectum legeret coram populo ibidem presente. Et quam primum idem frater unum articulum sive punctum de contentis in ipsa carta legerat, predictus magister illum in materna lingua populo intellective de verbo ad verbum exposuit. Et sic de singulis punctis sive articulis in dicta carta contentis iidem magister et frater Conradus processerunt et se expediverunt.
Quibus actis per eosdem, predictus magister mandavit michi notario subscripto ut ea, que per ipsum et dictum fratrem ibidem acta et lecta forent, manu propria conscriberem et in formam publicam redigerem meoque signo consueto signarem. Tenor vero dicte carte talis est:
"Ego magister Ekardus, doctor sacre theologie, protestor ante omnia, Deum invocando in testem, quod omnem errorem in fide et omnem deformitatem in moribus semper, in quantum michi possibile fuit, sum detestatus, cum huiusmodi errores statui doctoratus mei et ordinis repugnarent et repugnent. Quapropter, si quid erroneum repertum fuerit in premissis scriptum per me, dictum vel predicatum, palam vel occulte, ubicumque locorum vel temporum, directe vel indirecte, ex intellectu minus sano vel reprobo, expresse hic revoco publice coram vobis universis et singulis in presentiarum constitutis, quia id pro non dicto vel scripto ex nunc haberi volo; specialiter etiam quia male intellectum me audio, quod ego predicaverim, minimum meum digitum creasse omnia, quia illud non intellexi nec dixi, prout verba sonant, sed dixi de digitis illius parvi pueri Ihesu. Et quod aliquid sit in anima, si ipsa tota esset talis, ipsa esset increata, intellexi verum esse et intelligo etiam secundum doctores meos collegas, si anima esset intellectus essentialiter.
Nec etiam unquam dixi, quod sciam, nec sensi, quod aliquid sit in anima, quod sit aliquid anime, quod sit increatum et increabile, quia tunc anima esset peciata ex creato et et increato, cuius oppositum scripsi et docui, nisi quis vellet dicere: increatum vel non creatum, id est non per se creatum sed concreatum. Salvis omnibus corrigo et revoco, ut premisi, corrigam et revocabo in genere et in specie quandocumque et quotienscumque id fuerit oportunum, quecunque reperiri poterunt habere intellectum minus sanum".
Lectum, expositum et actum presentibus fratribus Iohanne de Grifinsteyn priore, Rytolpho de Elz priore, Ottone de Schowemburg lectore in Confluentia, Brunone Schervekin, Arnoldo de Leye, Iacobo de Frankinsteyn, Godefrido dicto Niger, Godefrido Lodewico de Porta Martis, Iohanne de Duren, Theoderico de Wormacia dicti ordinis, Alberto sacerdote celebranti in ecclesia Sanctarum Virginum in Colonia, Gobelino de Vdinchoven et Hermanno moranti in lata platea, civibus Coloniensibus, testibus ad premissa vocatis. Sub anno nativitatis domini, indictione, die, hora diei et loco supradictis.
Et ego Wolterus de Ketwich, clericus curie Coloniensis, imperiali auctoritate publicus notarius, premissis omnibus et singulis una cum testibus supranominatis presens interfui, vidi et audivi et presens instrumentum publicum exinde confeci et in hanc formam publicam redegi meoque signo consueto signavi, vocatus ad hoc specialiter et rogatus. Subscriptiones, videlicet 'priore', et rasuras approbo. Datum ut supra.
(Signum notarii)